Szanowni Państwo,

         Rozwój wiedzy o układzie ruchowym narządu żucia w ostatnich latach jest odpowiedzią na wciąż rosnącą liczbę chorych z bólami twarzy i głowy, związanymi z dysfunkcją narządu żucia. Spowodowało to wyodrębnienie się nowej dziedziny stomatologii tj. nauki o układzie ruchowym narządu żucia. Od kilkunastu lat nastąpił w naszym kraju wzrost wykrytych przypadków chorych z bólowym zespołem dysfunkcji narządu żucia objawiającym się nie tylko bólami twarzy, ale również bólami głowy oraz przewlekłymi dolegliwościami w obrębie mięśni szyi, karku, pasa barkowego, kończyn i kręgosłupa oraz narządu wzroku i słuchu. Rozwój metod diagnostycznych,  wskazuje, że zarówno u młodych osób  jak i u dorosłych występują równie zaawansowane zaburzenia w stawach skroniowo-żuchwowych.
stawWzrasta również świadomość pacjentów, a stomatolog jest jedynym z lekarzy, który może zapobiec i leczyć przykre dolegliwości ze strony stawów skroniowo-żuchwowych oraz bóle głowy wynikające z promieniowania bólu z mięśni żwaczowych i stawów. Problem jest na tyle istotny i ważny, że niektórzy autorzy poczytują dysfunkcje narządu żucia, a w tym schorzenia stawów skroniowo-żuchwowych, jako drugą po próchnicy chorobę stomatologiczną. Rosnący stres cywilizacyjny ściśle wiąże się z narastaniem objawów dysfunkcji narządu żucia u pacjentów. Zauważa się również, że coraz więcej pacjentów z bólami głowy, u których przyczyną bólu są przede wszystkim parafunkcje, to osoby młode, a wręcz dzieci w wieku szkolnym. Szczególna uwaga należy się zatem profilaktyce. Dzięki badaniu czynnościowemu narządu żucia możemy wykryć we wczesnym okresie parafunkcje i dysfunkcje w tzw. fazie przedklinicznej. Na pierwszy plan wysuwa się działanie w zakresie profilaktyki i leczenia bruksizmu. Jest to najczęściej spotykana parafunkcja zwarciowa, która też ma najbardziej destrukcyjny wpływ na wszystkie elementy układu stomatognatycznego. To bruksizm i jego powikłania są przyczyną większości napięciowych bólów głowy, recesji dziąseł, ubytków klinowych, przemieszczeń krążka w stawach skroniowo-żuchwowych, bólów mięśniowych (mięśni układu ruchowego narządu żucia, podpotylicznych i obręczy barkowej), oraz co bardzo istotne, niepowodzeń w leczeniu stomatologicznym.
Ponieważ, główną rolę w etiologii bólów twarzy i głowy związanych z dysfunkcją narządu żucia odgrywa stres, zwłaszcza cywilizacyjny, czego wynikiem są parafunkcje zwarciowe (zgrzytanie i zaciskanie zębów), przewiduje się w dalszy wzrost liczby chorych z tymi bólami. Innymi przyczynami bólów w obrębie głowy i twarzy oraz zaburzeń w obrębie układu ruchowego narządu żucia może być stres mięśniowy oraz błędy jatrogenne powstałe podczas leczenia stomatologicznego. Leczenie pacjentów polega przede wszystkim na uświadamianiu i edukacji, zastosowaniu szyn zgryzowych (szyna relaksacyjna), fizjoterapii (masaże, ćwiczenia mięśniowe, laseroterapia) oraz przywróceniu prawidłowych stosunków zwarciowych.

 

Wyjaśnienie podstawowych pojęć:

         Stres jest to stan wywołany zewnętrznymi lub wewnętrznymi czynnikami (stresorami), zakłócającymi czynności jednostki. Cechuje go zespół zmian w zakresie procesów psychicznych, reakcji motorycznych oraz wegetatywnych, mobilizujących organizm do jego zwalczania, następnie zespół zmian adaptacyjnych oraz w przypadku przewlekłego trwania - zespół charakteryzujący się fazą destrukcji.
W narządzie żucia odpowiedzią na stres jest aktywacja mięśni narządu żucia. W celu rozładowania stresu pojawiają się  zastępcze czynności tj. parafunkcje. Gdy zostaną przekroczone możliwości adaptacyjne w aparacie mięśniowym narządu żucia, powstają zaburzenia czynnościowe. Objawiają się one pod postacią dysfunkcji narządu żucia oraz bólów głowy. Jednym z wiodących bólów głowy, który łączy się przyczynowo z dysfunkcją narządu żucia (dnż) jest ból głowy typu napięciowego (ang. tension-type headache - T-TH).      

         Parafunkcje są to stereotypowe nieuświadomione, nieprawidłowe, utrwalone czynności narządu żucia, odbiegające jakościowo i ilościowo od prawidłowych funkcji. Poza rolą obronną polegają na rozładowaniu stresu doprowadzającego one do przeciążeń w układzie stomatologicznym. Parafunkcje dzielimy na: parafunkcje zwarciowe i niezwarciowe. Parafunkcje zwarciowe są to czynności odbywające się z kontaktem zębów przeciwstawnych - bruksizm czyli nawykowe zaciskanie i zgrzytanie zębami. Parafunkcje te najczęściej uprawiane są we śnie, najważniejsze jest rozpoznanie parafunkcji i uświadomienie choremu ich uprawiania. Zaciskaniu i zgrzytaniu zawsze towarzyszy:  patologiczne starcie zębów, ubytki klinowe, uszkodzenie szkliwa na powierzchni policzkowej zębów przednich, recesja dziąseł. Natomiast niezwarciowe parafunkcje są to takie nawyki ruchowe w obrębie narządu żucia przy których nie dochodzi do kontaktu zębów przeciwstawnych (np.: przygryzanie warg, obgryzanie paznokci, nagryzanie przedmiotów, nadmierne żucie gumy)

         Ból głowy typu napięciowego (tension-type headache) T-TH - Poprzednio używane nazwy dla określenia tego bólu to: ból głowy napięciowy, ból głowy wskutek skurczu mięśni, psychiczno-miogenny ból głowy, stresowy ból głowy, zwykły ból głowy, idiopatyczny ból głowy, samoistny ból głowy, psychogenny ból głowy. Ból głowy ma charakter uciskowy lub ściskający jest niewielkiej lub średniej intensywności, w przeciwieństwie do migreny nie uniemożliwia pracy, nie wzmaga się podczas wysiłku fizycznego (np. wchodzeniu po schodach), nie towarzyszą mu wymioty i zawroty głowy,  w 90% przypadków jest odczuwany po obu stronach głowy. Typowa lokalizacja T-TH to okolica potyliczna, ciemieniowa, skroniowa i czołowa. Często pacjenci na jego określenie używają  takich terminów jak: ściskanie głowy, napięcie, obolałość głowy, uczucie noszenia zbyt ciasnej opaski na głowie lub za ciasnej czapki.

         Dysfunkcja narządu żucia (DNŻ) - Zgodnie z definicją dysfunkcje należą do zaburzeń czynności o charakterze psychogennym. Określane są jako „zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną”. Nasilające się problemy w środowisku pracy, w domu, zmniejszona samoakceptacja prowadzi do rozwoju zaburzeń psychosomatycznych osób poddanych tym uwarunkowaniom.
Termin dysfunkcja narządu żucia (oromandibular dysfunction - w dosłownym tłumaczeniu -  dysfunkcja w zakresie jamy ustnej i żuchwy)  określa zaburzenia czynnościowe w narządzie żucia. Została ona ujęta w Międzynarodowej Klasyfikacji Bólów Głowy IHS jako jedna z najbardziej prawdopodobnych przyczyn bólu głowy typu napięciowego. Klasyfikacja ta podaje również kryteria diagnostyczne dysfunkcji narządu żucia i poprzednio używane terminy dla jej określenia (zespół dysfunkcji miofacialnej, dysfunkcja stawu skroniowo żuchwowego, zespół Costena, dysfunkcja czaszkowo - żuchwowa). Objawami dysfunkcji są: objawy akustyczne w stawie skroniowo-żuchwowym w czasie ruchu żuchwy(tzw. trzaski), ograniczone lub niepłynne ruchy w tym stawie, ból w czasie ruchów żuchwy, trudności otwierania ust, zgrzytanie zębami (bruksizm), inne parafunkcje w obrębie jamy ustnej (np. nagryzanie języka, warg, policzków). Obecność trzech lub więcej objawów pozwala na rozpoznanie dnż.
Obrazem dnż jest ból mięśniowo- powięziowy i/lub przemieszczenie krążka stawowego na które to stany wpływ mają czynniki psychiczne i socjalne.
Wśród czynników przyczynowych znaczącą rolę przypisuje się stresowi. Efektem którego jest wzrost  aktywności mięśniowej oraz  napięcia mięśniowego  doprowadzające do bólu mięśniowo-powięziowego i zaburzeń czynnościowych krążka stawowego.

         Ból mięśniowo powięziowy bierze swój początek z punktów spustowych znajdujących się w obrębie mięśnia. Punkt spustowy jest fragmentem mięśnia w którym doszło do skurczu włókien mięśniowych . Cechuje go  wzmożona wrażliwości na ucisk i rozciąganie oraz jest źródłem bólu rzutowanego. Ze względu na działanie rozróżniamy punkty spustowe aktywne i utajone. Punkty spustowe utajone są to bolesne punkty w badaniu palpacyjnym, nietworzące punktów satelitarnych i niewyzwalające bólu rzutowanego, doprowadzają jednak do wzmożonego napięcia mięśnia, mogą się uaktywnić pod wpływem stresu. Punkty spustowe aktywne powodują ograniczenie ruchomości mięśnia oraz wyzwalają ból rzutowany. Ból rzutowany obok występowania punktów spustowych jest najbardziej charakterystycznym objawem bólu mięśniowo - powięziowego. Ból może być ostry lub przewlekły, zawsze występuje w miejscach charakterystycznych dla danego punktu spustowego. Z mięśni układu stomatognatycznego punkty aktywne mogą wyzwalać ból rzutowany we wszystkie regiony głowy.

     
         Przemieszczenie krążka stawowego - Krążek stawowy zachowuje swoje położenie centralnie na głowie żuchwy dzięki odpowiedniej budowie oraz panującemu ciśnieniu wewnątrzstawowemu. Prawidłowe ułożenie krążka jest stabilizowane przez mięsień skrzydłowy boczny oraz przez więzadła stawowe. Czynność mięśnia jest kontrolowana przez ośrodkowy układ nerwowy. Brak zachowanej równowagi nerwowo-mięśniowej w wyniku działania stresu doprowadza do czynnościowego przemieszczenia krążka, którego objawem są objawy akustyczne w stawie skroniowo-żuchwowym. Dalsze niezrównoważone działanie mięśnia skrzydłowego bocznego na krążek stawowy doprowadzić może do przemieszczenia krążka z zablokowaniem.